sześć smaków

               

Centralnym dla ajurwedy pojęciem, jeśli chodzi o pożywienie, jest smak. Ajurweda rozróżnia sześć podstawowych smaków: słodki (węglowodany, tłuszcze, aminokwasy), kwaśny (kwasy organiczne), słony (sole), ostry (olejki eteryczne), gorzki (substancje goryczkowe, alkaloidy, glikozydy) oraz cierpki (garbniki). Każdy z nich bezpośrednio oddziałuje nie tylko na ciało, ale wywiera także subtelny wpływ na umysł i emocje.

Zatem smak może spowodować dobre samopoczucie, a z drugiej strony wprowadzić uczucie ociężałości i rozdrażnienia. Może działać wyciszająco i regenerująco, ale też pobudzać organizm do aktywności; może wreszcie ochładzać lub rozgrzewać. Poszczególne typy psychofizyczne mają szczególne naturalne upodobania do określonych typów smaków. Dla zdrowego człowieka, ajurweda zaleca zbilansowany sposób odżywiania, w którym obecne są wszystkie smaki. Zebrane w umiarkowanych ilościach i w odpowiednich proporcjach w jednym posiłku smaki powodują prawidłową pracę narządów trawiennych, wspomagają organizm i zapewniają jego prawidłowe funkcjonowanie. Pojedynczy smak, w dużych ilościach, może wywołać szereg zaburzeń. Aby do tego nie dopuścić należy nauczyć się reagować na to, co podpowiada człowiekowi jego wewnętrzny, niezwykle wyczulony zmysł smaku. To on zdradza potrzeby wynikające z nierównowagi doszy. Przy pomocy zmysłu smaku, apetyt wyszukuje te produkty spożywcze, które podtrzymują wewnętrzną równowagę organizmu lub ją odbudowują, działając na zasadzie przeciwieństwa. Zasada ta polega na spożywaniu pokarmu o przeciwnych właściwościach do tego, który spowodował stan nierównowagi w organizmie. Ajurweda szczegółowo charakteryzuje oddziaływanie każdego smaku na organizm.

Smak słodki odczuwa się jako łagodny i przyjemny. Cechuje się on ciężkością, oleistością; jest chłodzący. Konsumowany w odpowiednich ilościach odbudowuje tkanki, działa anabolicznie, stymulująco, pobudza do wzrostu i aktywności spowalniając jednocześnie ogień trawienny. Wpływa na siłę, stabilność i zwartość organizmu, blokując srota. Gasi pragnienie i łagodzi zgagę, stymuluje wydzielanie mleka oraz ma działanie przeczyszczające. Generalnie wykazuje cechy pozytywne, ale spożywany w nadmiarze powoduje nadwagę, gnuśność, osłabia układ immunologiczny i może być przyczyną depresji. Smak ten, zawierając w sobie element ziemi i wody, podnosi element kaphy, a obniża vatę i pittę w organizmie.
Do pokarmów o słodkim smaku zaliczamy między innymi: ryż, zboża, kasze, chleb, mleko, masło, masło ghee, cukier, owoce suszone, słodkie ziemniaki, słodkie przyprawy.


Smak kwaśny, w skutek swego gorącego charakteru (elementy ziemi i ognia), może powodować uczucie lekkiego pieczenia w ustach i gardle. Wzmaga wydzielanie śliny w jamie ustnej; cechuje się gorącem, oleistością i ciężkością. Pobudza apetyt, trawienie, działa napotnie i oczyszczająco, łagodzi wzdęcia. To ten smak stymuluje przemieszczanie się pokarmu w przewodzie pokarmowym, ale spożywany w nadmiarze powoduje pragnienie, wzmożone wydzielanie kwasów żołądkowych, biegunkę, stany zapalne skóry. Kwaśny smak wzmacnia kaphę i pittę, a redukuje vatę, czyli, zgodnie z zasadą odwrotności, będzie korzystny dla vaty, a mniej dla pitty i kaphy. Smakiem tym charakteryzują się owoce cytrusowe, leśne owoce, produkty ze sfermentowanego mleka, sery.

Słony smak, zawierający w sobie elementy wody i ognia, jest przyczyną pieczenia w jamie ustnej. Jest gorący, oleisty i ostry. Działa jednocześnie rozmiękczająco i nawilżająco, zatrzymując wodę w organizmie. Zapewnia dopływ płynów i minerałów do tkanek w całym ustroju, reguluje gospodarką wodno-elektrolityczną. Wzmacnia ogień trawienny, pobudza trawienie, apetyt oraz wydzielanie soków trawiennych. Oczyszcza ze szkodliwych wydzielin, działa moczopędnie, poszerza i oczyszcza kanały organizmu, stymuluje wydalanie. Spożywany w nadmiarze powoduje problemy z ciśnieniem krwi, zatrzymanie płynów i opuchliznę, nadkwasotę, problemy ze skórą, pragnienie, zanieczyszczenie krwi i stany zapalne. Jeśli chodzi o stan mentalny, towarzyszący spożywaniu zbyt dużej ilości tego smaku, to występuje marazm, ociężałość i irytacja. W małych ilościach poprawia natomiast sprawność umysłu. Polecany do regulacji vaty, mniej dla typów pitta i kapha. Smak słony zapewniają wszelkie sole, owoce morza i glony.


Smak ostry zawiera w sobie elementy powietrza i ognia. Z tego powodu szczypie w język, powoduje łzawienie oczu. Cechuje się lekkością, gorącem i suchością. Powoduje rozpad tkanek, ich wchłanianie i wysuszanie; stymuluje wydzielanie śliny w jamie ustnej, pobudza apetyt i pracę narządów wewnętrznych. Orzeźwia i ogrzewa, wysusza pot i soki organiczne, otwiera i oczyszcza srota w organizmie, usta oraz zatoki produkując wydzielinę z nosa i łzy. Poprawia siły obronne organizmu, przeciwdziała pasożytom i zarazkom. Stosowany w nadmiarze powoduje wycieńczenie organizmu, chudnięcie, stany zmęczenia, pragnienia, zgagi, impotencję, wymioty, biegunki, zawroty głowy i dreszcze. Smak ten jest bardzo dobry dla osób typu kapha, nieco mniej dla typu vata. Osoby o konstytucji pitta powinny go unikać. Ostre są przede wszystkim przyprawy: np. chili, pieprz, curry, imbir, papryka.

Smak gorzki tłumi wszelkie inne smaki, dlatego zalecany jest w małych ilościach. Dominuje w nim żywioł powietrza i eteru. Jest przyczyną suchości w ustach, zmniejsza wydzielanie śliny w jamie ustnej, powoduje rozpad tkanek, ich wchłanianie i wysychanie. Jest lekki, chłodny, suchy, delikatny. Oczyszcza kanały organizmu, krew; niszczy zarazki i odtruwa. Odchudza i wysusza, stymuluje ruch; wyostrza umysł. Spożywany w nadmiarze powoduje spadek sił, zwroty i bóle głowy. Wzmacnia vata, zmniejsza natomiast pittę i kaphę. Smakiem gorzkim charakteryzuje się większość warzyw i sałat, rośliny pylące i kurkuma.

Ostatnim ze smaków jest cierpki. Cechujący się lekkością, chłodem i suchością; Powietrze i ziemia są żywiołami, które go konstytuują. Działa, podobnie jak smak ostry, katabolicznie – doprowadza do rozpadu i wchłaniania tkanek. Usztywnia i ściąga język, powodując uczucie suchości w ustach i zmniejszanie wydzielania śliny. Działa również uśmierzająco, leczniczo, obkurczająco i chłodząco; zapewnia spójność tkanek i oczyszcza je ze złogów. Pomocny przy biegunce, zmniejsza ilość moczu, wysusza soki ustrojowe. Smak cierpki w małych ilościach korzystny jest dla waty, natomiast mogą się nim cieszyć pitta i kapha. Pokarmy charakteryzujące się smakiem cierpkim to przede wszystkim groch, soczewica, szpinak, brokuły, kapusta, szparagi, rzepa i miód.